คุยเรื่องปลาๆ

[---//---]

ขอเชิญเซียนปลาหนังทุกท่านนะครับ เข้ามาแชร์ความรู้ให้กับน้องใหม่ และที่สำคัญ ให้ตัวผมด้วย เหอ ๆ
หัวข้อมีอยู่ว่า เคยหาข้อมูลในเน็ตแล้ว แต่บางครั้งก็ไม่เข้าใจ ไอ้ที่เข้าใจก็กลับไปอ่านไม่ถูกจำลิ้งค์ไม่ได้ไม่ได้เก็บไว้
เห็นว่าเว็ปนี้เป็นสัดส่วนดี เลยอยากให้เป็นวิทยาทานแก่ เพื่อนๆ ที่สนใจจะเลี้ยงปลาหนังบ้านเรากัน สำคัญอันดับแรกเพื่อแก้ปัญหาที่เกิดขึ้น
ที่จะถามคือ ::::: ยาอะไรที่ใช้ได้กับปลาหนังครับ และ ถ้าได้ยี่ห้อ หรือ สรรพคุณจะเป็นการดีมาก ๆ ข้อบ่งชี้เฉพาะโรค อะไรทำนองนี้ เพราะอย่างผมไม่มีความรู้ด้านการเลี้ยงปลาหนังเลย จะให้งมหาพอดีกว่าจะถึงบางอ้อ ปลาคงตายไปแว้ว ::: ส่วนรายนามสารเคมี หรือ ยาที่ใช้ไม่ได้กับปลาหนัง คงอาจต้องตั้งกระทู้ถัดไป ( บางเว็ปบอกชื่อวิทยาศาสตร์ หรือ สารประกอบในตัวยา แต่คงสังเกตุได้ว่าบางครั้งมันไมได้บอกส่วนประกอบของตัวยาให้เราอ่านได้ที่ข้างขวด และ ถึงอ่านก็ไม่เข้าใจอะครับ คงไม่คุ้มถ้าจะเอาประสปการ์ณ เพราะปลาที่เรารักคงจะไม่รอเรา ฉะนั้น หากมีเพื่อน ๆ พี่ ๆ ที่เคยผ่านจุดนั้นมาแล้ว มาร่วมแชร์ความรู้กัน คงจะดีกว่าเกิดการสูญเสีย จริงใหมครับ )
ความรู้คู่คุณธรรมเทอญ
 lau01 lau01 lau01 lau01

[---//---]

การใช้ยา และสารเคมี ใน ปลาสวยงาม
เนื่องจากปัจจุบัน ความนิยมในการเลี้ยงปลาสวยงามมีมากขึ้น ผลิตภัณฑ์ต่างๆที่เกี่ยวข้องกับการเลี้ยงปลาสวยงามมี มากขึ้น หาง่าย และมีการพัฒนาไปมาก โดยเฉพาะยาและสารเคมีที่ใช้ในการดูแลสุขภาพ ที่มีจำหน่ายอยู่มากมายตามท้องตลาด การใช้ยาและสารเคมีนั้นมีทั้งประโยชน์และโทษ หากเราเลือกใช้ถูกต้องก็จะเป็นประโยชน์ แต่ถ้าเลือกใช้ไม่ถูกต้อง หรือใช้ผิดวัตถุประสงค์ก็จะเกิดผลเสียกับตัวปลาได้ ดังนั้นเราจึงควรรู้จักกลุ่มยาที่มีการใช้กันในปลาสว ยงาม วิธีเลือกใช้ และวิธีการให้ยา รวมไปถึงอาการแพ้ยาในปลา เพื่อเป็นประโยชน์ในการตัดสินใจเลือกใช้ยา และสารเคมีกับปลาสวยงาม
ยาและสารเคมีที่นิยมใช้ในปลาสวยงามแบ่งเป็นกลุ่มใหญ่ ได้แก่
1. ยาปฏิชีวนะ
2. ยาฆ่าพยาธิภายนอก เช่นฟอร์มาลิน มาลาไคร์กรีน และเกลือ
3. ยาฆ่าเชื่อ เช่น ด่างทับทิม
4. วิตามิน และแร่ธาตุ
5. อื่นๆ เช่น ยากำจัดคลอรีน
ยาปฏิชีวนะ
โดยทั่วไป การใช้ยาปฏิชีวนะเพื่อรักษาโรคติดเชื้อแบคทีเรีย หรือจากสาเหตุอื่นๆ แล้วมีการติดเชื้อแบคทีเรียแทรกซ้อน ซึ่งการใช้ยาปฏิชีวนะต้องมีการเลือกตัวยาให้เหมาะสมก ับเชื้อแบคทีเรียที่ก่อโรค ใช้ให้ถูกขนาด ระยะเวลา จึงสามารถรักษาโรคได้ดีที่สุด
สาเหตุที่ใช้ยาปฏิชีวนะไม่ได้ผล
- การดื้อยา มักเกิดในกรณีใช้ยาไม่เหมาะกับเชื้อ ใช้ไม่ถูกขนาด หรือระยะเวลาไม่เหมาะสม เช่นสั้นเกินไป หรือบ่อยเกินไป ทำให้เชื้อในร่างกายทนต่อเมื่อเกิดโรคจากเชื้อเดิมกา รใช้ยาตัวเดิมจึงไม่ได้ผล
- บางครั้งปลาที่แสดงอาการไม่สบายอาจไม่ได้เกิดจากเชื้ อแบคทีเรีย แต่มีสาเหตุอื่นๆ เช่น การจัดการ คุณภาพน้ำ พยาธิภายนอก การใช้ย่าปฏิชีวนะในการรักษาจึงไม่เห็นผลที่น่าพึงพอ ใจ
ข้อแนะนำในการเลือกใช้ยาปฏิชีวนะ
- ใช้ยาในขนาด และระยะเวลาที่เหมาะสมเพื่อป้องกันการดื้อยา
- ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ เพื่อหาสาเหตุที่แท้จริงของปัญหา
ตัวอย่างยาปฏิชีวนะที่ใช้บ่อยในการเลี้ยงปลาสวยงาม ได้แก่ oxytetracyclin, enrofloxacin, และ sulphatrimetroprime
ยาฆ่าพยาธิภายนอก
1. ฟอร์มาลิน formaldehyde 37%
ข้อบ่งใช้
มีฤทธิ์ในการกำจัดพยาธิภายนอก เช่น โปรโตซัว แบคทีเรีย เชื้อรา และนิยมใช้ในการฆ่าเชื้ออุปกรณ์ที่ใช้ในการเลี้ยงปลา สวยงาม
ลักษณะ
เป็นของเหลวใส ไม่มีสี กลิ่นค่อนข้างรุนแรง
ข้อควรระวังในการใช้
- หากใช้ในขนาดที่สูงเกินไป อาจก่ออันตรายให้กับตัวปลาได้ โดยเฉพาะที่เหงือก
- มีผลทำให้ออกซิเจนในน้ำลดลง จึงควรเตรียมออกซิเจนให้เพียงพอ
- เป็นสารก่อความระคายเคือง ผู้ใช้ควรระวัง หลีกเลี่ยงการสูดดม และสัมผัสถูกผิวหนังโดยตรง
วิธีใช้ ใช้กำจัดพยาธิภายนอกในตัวปลา (ควรเปลี่ยนน้ำออกอย่างน้อย 50% ก่อนใส่ยาครั้งต่อไป)
จาก Exotic animal formulary
0.125-0.25 ml/L 60 นาทีBathทุก 24 ชั่วโมง 2-3 วัน
0.015-0.025 ml/L tank water ทุก 48 ชั่วโมง 3 ครั้ง
0.4 ml/L 1 ชั่วโมงฺBath ทุก 3 วัน 3 ครั้งน้ำอ่อน
0.5 ml/L 1 ชั่วโมงBath ทุก 3 วัน 3 ครั้งน้ำกระด้าง
2 ml/L 1 ชั่วโมงBathทุก 3 วัน 3 ครั้งน้ำทะเล
2. มาลาไคท์กรีน
ข้อบ่งใช้
มีฤทธิ์เด่นในการกำจัดเชื้อราทั้งตัวปลาสวยงาม และไข่ปลา นอกจากนี้ยังใช้ในการกำจัดพยาธิภายนอก และเชื้อแบคทีเรียบางชนิด
ลักษณะ
เป็นผงสีเขียว ก่อนใช้ให้นำมาละลายน้ำ
ข้อควรระวัง
- เป็นสารก่อมะเร็งในคน ห้ามใช้ในปลาบริโภค
- อาจก่อพิษอย่ารุนแรงในปลาบางชนิดเช่น อะโรวานา เสือตอ
วิธีใช้ใช้กำจัดเชื้อรา (ควรเปลี่ยนน้ำออกอย่างน้อย 50% ก่อนใส่ยาครั้งต่อไป)
จาก The exotic animal drug compendium
ปลาสวยงาม 2 mg/L Dip 30 นาที
ปลาสวยงาม 0.1 mg/L Bathวันละครั้ง
ปลาสวยงาม 0.05 mg/L Dip 1 ชั่วโมง
ปลาสวยงาม 0.05 mg/L Bathทุกวัน
ปลาในบ่อ 0.1-0.4 g/m3 Bath
จาก Exotic animal formulary
100 mg/L ทาบริเวณรอยโรคที่ผิวหนัง
0.1 mg/L tank water ทุก 3 วัน 3 ครั้ง
50-60 mg/L Bath 10-30 วินาที
1 mg/L Bath 30-60 นาที
3. เกลือ
ข้อบ่งใช้
ใช้ในการป้องกันการติดเชื้อแบคทีเรีย เชื้อรา และพยาธิภายนอกบางชนิด ช่วยลดความเครียด เช่นการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิ การขนส่ง และใช้ในการรักษาสมดุลของร่างกาย
ลักษณะ
ผลึกสีขาว
วิธีใช้ละลายน้ำ
จาก The exotic animal drug compendium
ปลาน้ำจืด 30-35 g/L Dip 4-5 นาที
ปลาสวยงาม 20-30 g/L Dip 30 นาที
ปลาขนาดเล็ก 5 g/L Dip 30 นาที
ปลาขนาดเล็ก 10 g/L Dip น้อยกว่า 10 นาที
ปลาน้ำจืดเขตร้อน 25 g/L Dip น้อยกว่า 5 นาทีวันเว้นวัน
ปลาทอง 20-50 g/L Dip น้อยกว่า 15 นาที
ปลาคาร์พ 20-50 g/L Dip น้อยกว่า 15 นาที
จาก Exotic animal formulary
1-5 g/L tank water ไม่มีกำหนดป้องกันหรือรักษาพยาธิภายนอก
10-30 g/L Bath 30 นาที
30-35 g/L Dip 4-5 นาที
ข้อแนะนำ ควรใช้เกลือที่ไม่มีไอโอดีน หรือการเติมแร่ธาตุอื่นๆ ควรถ่ายน้ำออกครึ่งนึงก่อนใส่เกลือครั้งต่อไป ควรสังเกตระดับน้ำที่ลดลงและเติมน้ำใหม่ให้เท่าระดับ เดิม เพื่อป้องกันไม่ใช้เกลือเข้มข้นมากเกินไป ไม่ควรใส่เกลือบ่อยเพราะความเค็มของน้ำจะส่งผลให้เมื อกที่ตัวปลาลดลง
ยาฆ่าเชื้อ
1.ด่างทับทิม
ข้อบ่งใช้
มีฤทธิ์ในการกำจัดแบคทีเรีย และพยาธิภายนอกบางชนิด นอกจากนี้ยังใช้ในการฆ่าเชื้ออาหารสด พืชน้ำ และอุปกรณ์ต่างๆ
ลักษณะ
ผลึกสีม่วง ก่อนใช้ควรละลายน้ำ
ข้อควรระวัง
- ควรล้างอุปกรณ์ที่ได้รับการฆ่าเชื้อด้วยด่างทับทิมให ้สะอาด เพราะด่างทับทิมที่ตกค้างอาจก่อความระคายเคืองกับผิว หนัง และเหงือก
- ควรใช้อย่างระวัดระวังในปลาไม่มีเกล็ด เพราะอาจก่อความระคายเคืองกับผิวหนัง และเหงือก
- หากใช้เกินขนาดจะทำให้ผิวหนัง และเหงือกไหม้ อาจถึงตายได้
วิธีใช้ละลายน้ำ
จาก Fish disease diagnosis and treatment
1000 mg/L 10-40 วินาที
100 mg/L 5-10 นาที
20 mg/L 1 ชั่วโมง
2-5 mg/L Bath
จาก Exotic animal formulary
100 mg/L Dip 1-5 นาที
0.25-1.0 mg/L Bath 24-48 ชั่วโมง
0.15-0.2 mg/L tank water
0.2 mg/L tank water 14-21 วัน
2. คลอรีน
ข้อบ่งใช้
สำหรับฆ่าเชื้อในน้ำ และอุปกรณ์เท่านั้น ห้ามใช้กับปลาโดยเด็ดขาด
ลักษณะ
ผงสีขาวเมื่อละลายน้ำจะมีลักษณะใส ไม่มีสี
ข้อควรระวัง
มีความเป็นพิษกับปลาอย่างมาก อาจทำให้ปลาถึงตายได้ ดังนั้นอุปกรณ์ที่ฆ่าเชื้อด้วยคลอรีนแล้วควรล้างด้วย น้ำสะอาดอีกครั้ง
วิตามิน และแร่ธาตุ
ปกติหากให้อาหารปลาด้วยอาหารสำเร็จรูปที่มีคุณภาพ และปลามีสุขภาพแข็งแรงดี การให้สารเสริมพวกวิตามิน และแร่ธาตุจึงไม่มีความจำเป็นมากนัก แต่มักจะใช้ในกรณีที่ปลาป่วย หรือภาวะอื่นๆที่ทำให้ปลาเกิดความเครียด เช่นการขนย้ายปลา อากาศเปลี่ยนแปลง อุณหภูมิน้ำเย็นลง ปัจจัยเหล่านี้ส่งผลให้ปลากินอาหารน้อยลง และยังมีผลต่อระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายอีกด้วย
การให้พวกวิตามินรวม จะสามารถช่วยกระตุ้นการสร้างภูมิคุ้มกันโรคได้ และเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้ปลาหายจากอาการเจ็บป่วยได้เ ร็วขึ้น
อื่นๆ
1. ยากำจัดคลอรีน (โซเดียม ไธโอซัลเฟต)
ข้อแนะนำ
ใช้เพื่อกำจัดคลอรีนออกจากน้ำที่ใช้เลี้ยงปลา เช่น น้ำประปา และใช้ลดความเป็นพิษของคลอรีน
ลักษณะ
เป็นผลึกขาวใส ก่อนใช้ควรละลายน้ำ
ข้อควรระวัง
- หากใช้ติดต่อกันเป็นเวลานานจะมีผลทำลายตับ และไต จึงแนะนำให้ใช้ในกรณีฉุกเฉินเท่านั้น
- วิธีที่ดีที่สุดในการกำจัดคลอรีนคือการพักน้ำอย่างน้ อย 2 วันก่อนนำมาใช้ คลอรีนจะระเหยไปเองหากต้องการเร่งให้ระเหยเร็วขึ้นอา จใส่หัวทรายลงไป
- 100 mg/L แช่ครั้งเดียว แก้พิษคลอรีน
วิธีการเลือกใช้ยา และข้อพิจารณาเกี่ยวกับการใช้ยา
1. เลือกยาที่มีคุณภาพ และดูวันหมดอายุที่ฉลากยาทุกครั้ง
2. การให้ยาควรคำนึงถึงสาเหตุที่แท้จริงของโรคเป็นหลัก หากไม่แน่ใจควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ
3. คุณภาพน้ำเป็นสิ่งสำคัญ หากคุณภาพน้ำไม่ดี สกปรก จะทำให้ประสิทธิภาพของยาลดลง
4. ระหว่างการให้ยาหรือสารเคมี ควรมีการให้ออกซิเจนอย่างเพียงพอ มีการระบายน้ำเข้า – ออก เพื่อถ่ายของเสีย หรือยา และสารเคมีที่เสื่อมประสิทธิภาพออกจากตู้
5. ก่อนใส่ยา หรือสารเคมีทุกครั้ง ต้องมีการคำนวณปริมาณยาที่ให้ตามปริมาตรของน้ำ (ยาละลายน้ำ) หรือตามน้ำหนักตัวสัตว์ (ยาฉีด) แล้วแต่กรณี เพื่อป้องกันพิษของยา
6. หลังจากการใส่ยา หรือสารเคมีในตู้ปลา ควรสังเกตการณ์เปลี่ยนแปลงหรือความผิดปกติของปลา
7. ก่อนใส่ยา และสารเคมีใหม่ทุกครั้งควรทำการถ่ายน้ำเก่าออก ประมาณครึ่งนึงของตู้
วิธีการให้ยา
1. การให้ยาภายนอก
เป็นวิธีที่นิยมเนื่องจากสะดวก และปลาไม่บอบช้ำจากการจับต้อง โดยเฉพาะปลาที่มีขนาดเล็ก หรือมีปริมาณมากจนไม่สามารถจับฉีดเป็นรายตัว ยาที่ใช้ควรเป็นยาที่สามารถละลายน้ำได้ดี มีการกระจายตัวสูง และสามารถออกฤทธิ์ต่อภายนอกได้ เช่น ยาฆ่าพยาธิภายนอก ยาปฏิชีวนะบางชนิด
a. การจุ่ม
เหมาะสำหรับการเลี้ยงปลาที่มีประมาณน้อย สะดวกที่จะนำขึ้นมาจุ่ม จะใช้ปริมาณยาในความเข้มข้นสูง ระยะเวลาสั้น วิธีนี้จะทำให้ปลาเครียด และเกิดความเป็นพิษได้ง่าย
b. การแช่ระยะยาว
เหมาะสำหรับการเลี้ยงปลาในบ่อขนาดใหญ่ หรือมีปริมาณปลาค่อนข้างมาก จะใช้ในความเข้มข้นค่อนข้างต่ำ ระยะเวลานาน โดยละลายยา หรือสารเคมีลงในน้ำ และระหว่างให้ยาจะไม่มีการเปลี่ยนน้ำ แต่ถ้าจะให้ยาครั้งใหม่ต้องมีการถ่ายน้ำเก่าออกอย่าง น้อยครึ่งนึง
c. การให้ยาเฉพาะที่
ใช้ในกรณีที่ปลามีบาดแผลที่ผิวหนัง ตามลำตัว โดยทายาหรือสารเคมีบริเวณแผลโดยตรง
2. การให้ยาภายใน
a. การให้ยาผสมอาหาร
โดยผสมยาลงในอาหาร แล้วนำไปให้ปลากิน มีข้อจำกัดคือ ยาอาจทำให้รสชาติของอาหารเปลี่ยนไปจนปลากินอาหารลดลง หรือไม่กินเลย ซึ่งปกติปลาป่วยจะกินอาหารน้อยอยู่แล้ว จึงอาจทำให้ปลาไม่ได้รับยาในปริมาณที่เหมาะสม
b. การฉีดยา
เป็นวิธีที่ยาออกฤทธิ์ได้ดีที่สุด และปลาได้รับปริมาณยาครบถ้วน เหมาะสำหรับปลาขนาดใหญ่ มีจำนวนไม่มาก หรือในกรณีฉุกเฉิน การฉีดยาจะทำให้ปลาเกิดความเครียดดังนั้นต้องมีวิธีจ ับบังคับอย่างเหมาะสม ผู้ฉีดควรเป็นสัตวแพทย์ หรือผู้เชี่ยวชาญที่มีความชำนาญ เนื่องจากการฉีดที่ไม่ถูกวิธีจะก่อให้เกิดอันตรายถึง ตายได้
วิธีการฉีดได้แก่ การฉีดเข้ากล้ามเนื้อ การฉีดเข้าหลอดเลือด การฉีดเข้าช่องท้อง และการฉีดเข้าใต้ผิวหนัง การเลือกใช้ก็ขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์ของการรักษา ชนิดของยา และความจำเป็น
การแพ้ยา และสารเคมีในปลาสวยงาม
ปลาอาจแสดงอาการแพ้ยา หรือสารเคมีที่ให้ ดังนั้นหลังจากให้ยาควรสังเกตอาการที่เกิดขึ้นกับปลา ได้โดย
- ปลาแสดงอาการผิดปกติ หลังจากให้ยา หรือสารเคมีประมาณ 10 นาที แต่อาการแพ้จะเกิดช้าหรือเร็วขึ้นอยู่กับฤทธิ์ และปริมาณความเป็นพิษของยา และสารเคมีเหล่านั้น
- ปลาที่มีอาการแพ้ไม่มาก จะลอยตัวขึ้นเหนือน้ำ หายใจหอบถี่ การเคลื่อนไหวจะช้าผิดปกติ
- ปลาที่มีอาการแพ้มาก จะแสดงอาการทางประสาท เช่น ตื่นตกใจ หรือว่ายวนไปมาไร้ทิศทาง
- ปลาที่ตายจากการแพ้ยา จะมีอาการผิดปกติ เช่น พบจุดเลือดออกใต้เกล็ด ทวารหนัก หรือในลูกตา นอกจากนี้ยังพบว่ารูทวารหนักเปิดกว้างกว่าปกติ ตาโต
เมื่อปลาแสดงอาการแพ้ยา หรือสารเคมี ควรทำการเติมน้ำสะอาดลงในตู้ปลาเพื่อเจือจาง และสารเคมีดังกล่าวทันที และเพิ่มปริมาณออกซิเจนให้เพียงพอ บางครั้งอาจต้องใช้สารเคมีบางอย่างพื่อลดความเป็นพิษ เมื่อปลาแสดงอาการดีขึ้นให้เปลี่ยนน้ำในตู้ด้วยน้ำสะ อาด
เอกสารอ้างอิง
Treves-Brown KM. Applied fish pharmacology. 1 st ed. Netherland:Kluwer
academic publishers,2000.
Noga EJ. Fish disease:diagnosis and treatment. 1 st ed. St.louise:Mosby,1997.
Wildgoose WH. BSAVA manual of ornamental fish. 2nd ed. Gloucester:British Small Animal Veterinary Association, 2001.
Stoskopf MK. Fish Medicine. 1 st ed. Mexico:W.B. Saunders company,1993.
Marx KL, Roston MA. The exotic animal drug compendium an international formulary. New Jersy: Veterinary learning system, 1986.
Carpenter JW, Mashima TY, Rupiper DJ. Exotic animal formulary. 2nd ed. Philadelphia: W.B. Saunders, 2001.
โดย: สพ.ญ.กฤดา ชูเกียรติศิริ
ขอขอบคุณ
: ชมรมสัตวแพทย์สัตว์ป่าและสวนสัตว์แห่งประเทศไทย
: http://www.zoovetnetwork.com/
ขอบคุณเว็ป  http://www.g-u-p-p-y.com/club/redirect.php?tid=10&goto=lastpost ที่ให้ความรู้ดี ๆ ครับ
 lau01 lau01 lau01